Người Việt uống trà không dựng thành nghi thức chặt chẽ như trà đạo Nhật Bản, cũng không nhiều tầng lớp kỹ thuật như công phu trà Trung Hoa. Nhưng trà Việt có lề lối riêng, kín đáo và bền bỉ, nằm trong nếp ứng xử hằng ngày hơn là trong sách vở.
Ở đây, trà không phải thứ để trình diễn. Trà là cái cớ để ngồi lại với nhau.
Chén trà mở đầu câu chuyện
Khách đến nhà, việc đầu tiên của chủ nhà là đặt ấm nước. Câu “mời bác chén nước” không nói về nước, mà nói về thời gian: mời ngồi xuống, mời nói chậm lại.
Ấm đặt giữa bàn, chủ nhà rót. Người ít tuổi rót cho người lớn tuổi, hai tay đưa chén. Chén rót vơi chừng bảy phần — rót đầy tràn bị coi là tiễn khách.
Không ai giục uống. Chén trà nóng buộc người ta phải đợi, và trong lúc đợi thì câu chuyện được mở ra.
Trà trong lễ nghi
Trong lễ ăn hỏi và lễ cưới, chén trà là lời thưa gửi giữa hai gia đình. Đôi trẻ dâng trà cha mẹ hai bên như một lời cảm ơn không cần nói thành câu.
Trên bàn thờ tổ tiên, chén trà đặt cạnh nén hương. Mời trà người đã khuất là mời họ về sum họp trong ngày giỗ, ngày Tết.
Ở đình làng, hội hè, ấm trà cũng là thứ được chuẩn bị đầu tiên, trước cả cỗ bàn.
Trà quán, trà vỉa hè
Song song với chén trà trong nhà là chén trà đá, trà vối, trà xanh nơi quán cóc đầu ngõ. Rẻ, nhanh, không kiểu cách — nhưng đúng tinh thần: nơi người lạ ngồi cạnh nhau và trò chuyện.
Chính lớp trà bình dân ấy giữ cho thói quen uống trà không bao giờ đứt đoạn trong đời sống Việt, kể cả những giai đoạn khó khăn nhất.
Trà ướp hương — nét riêng của người Việt
Người Việt có truyền thống ướp trà bằng hoa: sen, nhài, sói, ngâu, bưởi. Trà sen Tây Hồ là đỉnh cao của lối chơi ấy — hàng trăm bông sen mới ướp được một cân trà, ướp nhiều lần, mỗi lần sấy lại.
Đây là chỗ khác biệt rõ nhất so với các nền văn hóa trà lân cận: người Việt không chỉ tìm hương trong lá trà, mà còn mượn hương của mùa hoa đang nở.
Trà của hôm nay
Người trẻ đang trở lại với trà theo cách khác: một ấm gaiwan nhỏ trên bàn làm việc, một buổi chiều pha thử lô trà mới cùng bạn, một hộp trà làm quà thay cho rượu.
Hình thức đổi, cốt lõi vẫn thế — dừng lại một lát, và có mặt trọn vẹn với chén trà trước mặt cùng người ngồi đối diện.